दिवेलागण...

त्या दिवशी अचानक दिवेलागण इस चीज का अहसास हुआ... बाहेर पडलो काही आणायला. साडेसहा संध्याकाळचे. उजेड होता पण दुकानांमधले, रस्त्यावरचे दिवे लागायला सुरवात झाली होती...
दिवेलागण... केरोसिनचा वास दरवळला अचानक मनात... राॅकेलचा... येशेल म्हणायची आजी ते गोडेतेलाला बहुतेक...
आजोळ जागं झालं पुन्हा... खूप दिवसांनी... माझं आजोळ...
चाळीस वर्षांपूर्वी गावात वीज नव्हती. निमशहरी गावाच्या दृष्टिनं चाळीस वर्षं म्हणजे फार मोठा काळ नव्हे. माझ्या आजोळच्या अनेक कारणांनी महत्व प्राप्त झालेल्या गावात तेव्हा तरीही वीज नव्हती हे खरं...
कंदील... तारांच्या सापळ्यात लंबगोलाकार काच बसवलेले, वर लावलेल्या तारेच्या लंबगोलाने तो कंदील स्वत:बरोबर कुठेही वाहून नेता यायचा...

चिमणी... लंबगोलाकार पितळेची छोटीशी बुधली. मोठी वात असलेली... काड्याचपेटीनं ती लावायची. मोठी ज्योत, त्यावर काजळीमय धुराची वर जात राहिलेली काळीभोर वळवळती जाड रेखा... चिमणी लवंडायची, कधी पेट घ्यायची... मोठ्या माणसांनी मुलांना सतत सावध करायचं. काम झालं की आजी हाताच्या एका फटका-यात शांत, गपगार करायची तिला... कुणाच्या नकळत किंवा कधी मी करतो, मी करतो म्हणून ती विझवायला- नव्हे शांत करायला गेलो तर हवेत वार केल्यासारखे कितीही हात मारले तर चिमणी ज्योत विरुद्ध दिशेलाच... मग फुंकरा मारायच्या. तसं करणं आणखी धाडसी. हे सगळं करत असताना मागावर असलेलं; आई, मावशी, मामी नाहीतर साक्षात आजी मागे यून उभी राहिली की मग कंबक्तीच.
या दिव्यांव्यतिरिक्त गोल बुधलीच्या तोंडावर गोलाकार दाते असलेली खाच. त्या खाचेत पेरुच्या आकाराची गोलाकार काच बसवलेले छोटे कंदील अधिक सुरक्षित... रात्रीच्या वेळी पायखान्यात न्यायला जास्त सोप्पे... बुट्टी असलेले पायखानेही किती दिवस होते वीज नव्हती त्या काळात... त्या बुट्ट्या खालच्या खाली ओढून मैला वहाणारे कर्मचारी... अंगावर शहारा येतो आज...

रात्र म्हणजे काळोखाचं साम्राज्य... निबिड काळोखाचं... आज चकचकाटाचं साम्राज्य आहे... दिवसाही विजेचा चकचकाट असतो अनेक ठिकाणी.
तेव्हा अंधार पडून निजेपर्यंत काय करायचं लहान मुलांनी?... मग मावशीनं सगळ्याना माडीवर न्यायचं. मोठ्या बुधलीवरचा अर्धा, पाऊणफूट उंचीचा स्टँड कंदील लावायचा... हा कंदील रोज अंधार पडायच्या आत साफ करण्याचं रोजचं एक मोठं काम असायचं. कंदीलाच्या काचेवरची काजळी साफ करायची. कापडानं पुसून जात नसेल तर राखेनं घासून पुसायची. खालची राॅकेलची टाकी भरायची. जाड आडव्या वातीची काजळी खुडून वात वर ओढायची...
हा मोठ्ठा कंदील लाऊन भोवतीनं बालगोपालांनी बसायचं. मावशीनं गोष्टी सांगायच्या. कधी इस्पिटानं- इश्पिटानं- पत्त्यानं खेळायचं... माडीच्या खाली काळोखं माजघर. तिथे दिवसाही डोळ्यात बोट घालूनही दिसायचं नाही. त्याच्या मागच्या अंगाला स्वैपाकघर. रात्रीचा चुलीचा धूर, त्याचा वास, अन्नपदार्थ शिजल्याचे वास माडीचर येत असायचे...
मावशीला डबलड्यूटी -दुहेरी काम असायचं. स्वैपाकघर ते माडी अशा तिच्या फेर्‍या चालू असायच्या...
तिच्या दोन येण्यांच्या मध्यंतरात वडील भावडं भिंतीकडे बोट दाखवायची आणि धाकल्यांना 'भूत भूत' करुन घाबरवायची... कंदीलाभोवतीनं बसलेल्या सगळ्यांच्या सावल्या दुप्पट, चौपट मोठ्या आणि काळ्याभोर होऊन, शेणाने सारवलेल्या, गेरु किंवा चुन्याचे हात फिरवलेल्या भिंतीवर; दबा धरुन बसल्यासारख्या दिसायच्या...

मावशी येऊन दांडग्यांना आवरेपर्यंत आणि लहानग्यांना जवळ घेईपर्यंत हा खेळ चालायचा. माझं आजोळ या इथेच या आधी लिहिलेल्या मालिकेतल्या एका नोंदीत मावशीच्या जाण्याचा उल्लेख आला आहे...
स्मरणातल्या त्याच त्या गोष्टी परत परत आठवत रहातात... शोभादर्शक यंत्रातून बांगड्यांच्या काचांच्या तुकड्यांची मांडणी दरवेळी वेगवेगळी दिसते तशा. पहिल्यापेक्षा नंतरची मांडणी वेगळी आणि आणखी मनोहर, सुंदर... काही वेळा व्याकूळ, अंतर्मुख करणारीही...
मावशी देवाघरी गेली. सगळी वडील भावंडे या ना त्या कारणाने दुसर्‍या शहरी स्थायिक झालेली... आजी-आजोबा एकटे आणि म्हातारपणी अपत्यमृत्यूचा चटका. मध्यरात्री आजीला दार ठोठावल्या्चे आणि 'आई दार उघड, मी आहे!' असे आवाज एकू येऊ लागले. एकदोनदा तिनं आजोबाना मध्यरात्री दार उघडायला लावलं... मग एके दिवशी आजोबांच्या धाकट्या भावानं हे बिर्‍हाड गावातच आपल्या शेजारी हलवलं...
आमचे काका आजोबा त्यावेळी एका चौसोपी वाड्याचं कारभारीपण पहात त्याच वाड्यात रहात होते...
पुढे गावात वीज आली...
काका आजोबा रात्री चौसोपी वाड्याच्या कानाकोपर्‍यातले लाईट्स बंद करायला खोलीबाहेर पडायचे तेव्हा त्यांच्या हातात कंदील हेलकावत असायचा. शेवटचा  विजेचा दिवा बंद केल्यावर गुडुप अंधारातून खोलीत परतताना हेलकावणारा कंदील हे एक प्रत्ययकारी दृष्य होतं...
मला हे समजलं एक कथा वाचताना. काका आजोबांच्या मुलीनं, माझ्या दुसर्‍या मावशीने लिहिलेल्या..,
ती कथा मी फारसं समजत नसताना एका मासिकात बघितलेली आठवते. वाचली पण वरच्या दृष्याखेरीज काही आठवत नाही. आईला वाचनाचं वेड होतं तिनं मला ती दाखवली होती. मावशीचा अशा कथांचा संग्रह प्रसिद्ध झाल्याचं कालांतरानं कळलं पण तो काही पहायला मिळाल्याचं आठवत नाही. बघायला मिळाला असेल तरी त्याचं महत्व त्यावेळी न कळण्याची अवस्था अस्मादिकाची होती...
मी लिहायला लागल्यावर तुझ्या कथा वाचायला दे म्हणून मावशीला विचारलं, मागे लागलो. माझ्याकडे काहीच नाही रे त्यातलं असं मावशी तिच्या गोड आवाजात, हसत सांगत राहिली. मी पुन्हा पुन्हा आठवण करत राहिलो.
मावशी आता एका विद्यापिठातून मुख्य ग्रंथपाल म्हणून निवृत्त झाली आहे.
मी मधल्या काळातल्या अभ्यासासाठी प्रदक्षिणाचे खंड आणले. कालाप्रमाणे साहित्यिकांची जंत्री, माहिती, महत्व अशा प्रकारानी हे खंड उपयुक्त आहेत. प्रदक्षिणा च्या दुसर्‍या खंडात ज्येष्ठ समीक्षक श्री. म. द. हातकणंगलेकर सरांचा लेख आहे. साधारण १९७५ च्या सुमाराला उदयोन्मुख असणार्‍या स्त्री कथालेखिकांमधे मावशीचं नाव आहे... सुमती जाधव
मी मावशीला हे सांगितलं... ती पुन्हा गोड हसली... कथासंग्रह आता मलाच शोधावा लागणार आहे...
माझ्य़ा आजोळच्या नात्यांचा आणखी एक कोन, आणखी एखादा पदर मला खुणावतो आहे, खेचतो आहे...
दिवेलागणीच्या या संवेदनेनं मला तिकडे चांगलंच ओढलं आहे...
माझं आजोळ हे माझं महत्वाचं संचित आहे... 
(सर्व छायाचित्रं आंतरजालावरुन साभार)

आजोळचे सवंगडी

नेहेमीप्रमाणे अचानक माझं मन मला आजोळी नेऊन पोचवतं.मला वांग्याचा बोळ आठवू लागतो.बोळाच्या नाक्यावरचा तो चहावाला.त्याची गाडी.गाडीवर कोळश्याच्या शेगडीवर ठेवलेलं त्याचं चहाचं अल्युमिनियमच्या उभं कुकरसारखं, टोपीसारखं झाकण असलेलं भांडं.तो चहाचा मऽऽऽस्त! वास.बरण्यांमधून असलेली खारी, टोस्ट आणि इतर बिस्कीटं.गळ्यात छोटी खाकी कापडी पैश्याची थैली घालून सदैव हसतमुख असलेला चहावाला.लहान चणीचा.मोठमोठ्याने बोलत, हास्यविनोद करत असलेला, सतत कामात गर्कही.पांढरा घोळदार पायजमा, बहुतेक वेळा टिपिकल निळ्या रंगाचा, कॉटनचा दोन बटणांचा फूलशर्ट. आम्ही मुलांनी फक्तं बघायचं, चहाचा वास भरून घ्यायचा, पुढे निघायचं!

बोळात शिरल्यावर डाव्या हाताला ब्रॉस बॅन्डचं ऑफिस वजा राहतं घर वजा रिहर्सल रूम.इथले क्लॅरोनेट, वेगवेगळ्या आकाराचे ट्रंपेट्स यांचे शिकाऊ, सराईत इत्यादी आवाज ऐकत आश्चर्याने बघत बघत पुढे.एक-दोन सजवलेले बॅंडवाले पायरीवर बसून वाद्यांवर मेहनत घेत असलेले…

मग घराचे वेध.उमराणीकरांचा वाडा म्हणायचं पण वाडा म्हटल्यावर जे चित्र उभं रहातं तसं घर नव्हे.शेजारी एक पडका वाडा.मी मोठा होऊन माझं आजोळ दुसऱ्या भागातल्या खऱ्याखुर्र्या वाड्यात स्थलांतरीत होईपर्यंत हा शेजारचा वाडा पडकाच राहिलेला.या पडक्या वाड्यात भर दुपारी (कारण-मोठी माणसं झोपलेली) आमचा मुक्त संचार.वाडा जमीनदोस्त व्हायचाच राहिलेला.आत एरंडाची झाडं वाढलेली. “उंच वाढला एरंडू परि न्हवेच इष्कूदंडू” हे थोरांचं वचन- आजी, आजोबा, आई, मावशी सगळ्यांचंच- पुढे सतत ऐकायला मिळालेलं.या इष्कूदंडूवर कुणी प्रकाश टाकावा!याचा अर्थ ऊस पण हा शब्द बरोबर लक्षात रहिलाय?का वेगळाच काही शब्द आहे?महत्वाचं हे की “केवळ उंच वाढलाएस!” हे सततचं थोरांचं सांगणं!

एक वर्षं किंवा सहा महिने असेल मी इथे राहिलो.मला शाळेत घातलं.माझी मावशी मला शाळेत ने-आणायची.माझ्या मोठ्या मामानं मला आणि माझ्या मामेबहिणीला निळं दप्तर आणि रंगीबेरंगी छत्री असे दोन सेट आणले.ही माझ्या वयाची मामेबहिण माझी पहिली सवंगडी.

घराचं आवार एका पॅसेज सारखं.सुरवातीला चौकोनी दगडी कमान.पुरूषभर उंचीची.आत आल्यावर उजव्या बाजूचं दुसरं बिर्हाड आमचं.पहिल्यांचं आणि आमचं पटत नसावं.या घराबद्दल गूढ वातावरण.आमच्या बिर्हाडासमोर एक गोल कमान असलेलं उघडं छोटं देऊळ.या देवळाच्या पार्श्वभूमीवर आजी, आजोबा आणि त्यांची मुलं असा एक जुना फोटो स्मरणात राहिलेला.समोर त्या देवळाच्या मागे वडेरांचं बिर्हाड.वडेरांचा पक्या माझ्यापेक्षा खूप मोठा.माझ्या हरवलेल्या लहान बहिणीला यानंच शोधून आणलं, नाहीतर…नाना वडेर भिक्षुकी करायचे.आड्व्या मांडीवर एक पाय सोडून घराच्या पायरीवर बसलेले.पक्याची एक बहिण माझ्याबरोबरची.

आमच्या शेजारी जरा उंचावर आणखी एक भिक्षुक कुटुंब पुशीरकरांचं.दाढीचे खुंट सदैव वाढलेले, भस्माचे पट्टे आंगाखांद्याडोक्यावर ओढलेले, तोंडात सतत पानाचा तोबरा, डोळे लाल, आवाजाची पट्टी कायम उंच-व्यवसायामुळे असेल- असे कुटुंब प्रमुख आणि गोऱ्या, बुटक्या, बारीक डोळ्यांच्या, हसतमुख किण्याच्या आई.पक्या, तुक्या, किण्या, सख्या आणि बहिणी.सख्या स्पेशल चाईल्ड.सगळे कपडे काढून टाकलेला तो विचित्र आवाजात ओरडत धावत सुटायचा आणि तो आमच्याच मागे लागलाय म्हणून आम्ही त्याला घाबरायचो.त्याचा भाऊ किण्या माझा दोस्त.किण्या, त्यांच्या बाजूला आणखी उंचावरचे, शेजारी साधना, संजू गाडगीळ आणि मी आमचा खेळ रंगायचा अंबाबाईच्या देवळातल्या गरूड मंडपात.

पण माझे सनसनाटी मित्र म्हणजे रम्या, राज्या आणि थोडाफार राज्याचा मोठा भाऊ नंद्या.वाड्याच्या कमानीच्याही आधी वाड्यापेक्षा वेगळं वाटावं अश्या बिर्हाडात रम्या रहायचा.काही कुटुंबात बाप आणि मुलं एका साच्यातून काढल्यासारखी एकसारखी दिसतात तसं रम्याचं होतं.रम्या मातीचं किल्लं करायचं.रम्या आपल्या हापपॅंटीच्या घोळदार खिश्यात बैदुल (गोट्या) घिऊनच असायचं.त्ये धावलं की खिसा खुळखुळ्ळ वाजायचा.हसरं होतं रम्या.राज्या, नंद्या वाड्यासमोरच्या वेढ्यांच्या वाड्यातलं.राज्या हसरं, एका नाकपुडीत कायम शेंबडाचं मोती असल्यालं.नंद्या हसरं, टगं वाटणारं.राज्याच्या नादाला लागून स्वैपाकघराच्या खिडकीत आजीनं कनवटीचं काढून ठेवल्याल्या पैश्यातलं दोन पैसं न सांगता उचलून खाल्लेलं (त्याचं काहीतरी घेऊन खाल्लेलं) मग आजी, मावशी रागं भरलंल्या.वेढ्यांच्या घरात भाताच्या कण्या ओरपून खाल्लंल्या आणि मग घरला सांगितल्यावर कावाकाव.राज्या, नंद्या माडीवर रहायचे.त्यांचे वडील एस्टीत वाहक असावेत.राज्याचे काका खाली रहायचे ते एस्टीत ड्रायव्हर.त्यांचा मुलगा सुभ्या का असाच कुणीतरी.दोन्ही घरांमधून इस्तू जात न्हवता.

त्यावेळचे खेळ म्हणजे घरात इश्पिठं- म्हणजे पत्ते- हा ही शब्द नक्की काय असावा?मामेबहिणीबरोबर घरात मोठ्मोठ्या लाकडी पाटांचा आडोसा करून भातुकली आणि बाहेर राज्या, रम्या, नंद्याबरोबर “रेडी गो? तारा धेन!” -पकडापकडीचा खेळ! हे “तारा धेन” नक्की काय?हाच शब्द आहे की दुसरा काही?...

…हल्ली दोन-चार वर्षांपूर्वी ओळख झालेले समोर आले की त्यांची नावं आठवत नाहीत, कधी ते नक्की कुठे भेटले ते आठवत नाही आणि लहानपणचं सगळं नावा-चेहेऱ्यानिशी आठवतं याला काय म्हणावं?वाड्याच्या मागच्या भागात, मागच्या दाराजवळ एक कोकणस्थी कुटुंब रहात होतं.म्हातारे डोळ्यांच्या बुबुळावर पांढरी साय चढलेले आजोबा आणि समोरचे वरचे सगळे दात तोंडाबाहेर आलेल्या ठसठशीत कुंकू लावणाऱ्या लाल नऊवारीतल्या आजी आणि त्यांची उंच तरूण देखणी स्कर्ट-ब्लाऊज घालणारी मुलगी या कुटुंबाचं नाव आठवत नाही पण चेहेरे?अगदी लख्खं आठवतात.

हे सगळे कुठे असतील?अजून तिथे असतील?गावात गेल्यावर अनेकदा माझी पावलं बोळापर्यंत जातात.पण आत शिरत नाहीत.मुळात गावात रहाणंच होत नाही.गावातल्या नातलगांनी आता गावाबाहेर जागा घेतल्यात.दरवेळा मी नक्की ठरवतो की यावेळी त्या घरापर्यंत जायचं.आत शिरून मला फिरता येणार नाही कदाचित.पण घर लांबून बघता येईल.राज्या, रम्या, नंद्या, साधना, संजू, किण्या दिसतील पण ते गुलजारच्या सिनेमात आपल्या मनाच्या पड्द्यावर तिथे असल्यासारखे(?) दिसतात तसे!…

हे सगळे कुठे, कसे असतील हा विचार सतत बैचेन करत असतो आणि माझं व्यवहारी मन माझ्या लहानपणातल्या त्या “थोरां”सारखं मला वचन सांगत असतं-“यथा काष्ठंचं काष्ठंचं समेयेता महादधौ!”-सागरात योगायोगाने दोन ओंड्क्यांची भेट होते आणि मग ते भिन्न दिशांना अपरिचितांसारखे नाहिसे होतात ही जगरहाटी आहे!

पण मन मानत नाही…      

माझं आजोळचं घर

आपण अगदी लहान असतानाच्या आपल्या स्मृती तीव्र असतात.मी आता राहतो त्या घराचा कोपरा न कोपरा एकांतात बसून आठवायला गेलो तर मला कण न कण आठवेलंच याची खात्री नाही पण माझ्या लहानपणातलं माझं आजोळचं घर मी आजही खडानखडा सांगू शकतो.कोल्हापूर हे तेव्हा गावात जमा होतं.घरात वीज आली नव्हती.कंदील, चिमण्या असा सगळा प्रकार होता.स्वयंपाकघरात चूल होती, तिला लाकडाचं जळण लागे, गोवरय़ाही लागत.पाणी तापवायचा तांब्याचा बंब होता त्यातही लाकडी ढलप्या, शेण्या, भुईमुगाच्या शेंगांची फोलं सारावी लागत.पहाटे परसातल्या एका पत्र्यावर थाप मारून बाप्या गवळी आजीला आवाज देई. होय, तोच म्हशीचं ताजं, धारोष्ण दूध त्याच्या कासंडीतून किंवा थेट तुम्ही दिलेलं भांडं म्हशीच्या आचळांना लाऊन तुम्हाला दूध घालत असे.जो आता कुठल्यातरी कॉर्नरवर प्रदर्शनात मांडल्यासारखा दिसतो.वाडा म्हणवल्या जाणाऱ्या पण तितक्या भव्य नसलेल्या एका वास्तूत आजोळचं बिऱ्हाड होतं.लाकडी रंगहीन दाराची चौकट.एका दरवाज्यावर तीन लोखंडी लंबगोल आकाराच्या कड्यांची साखळी.दरवाजा हलला की खळ्ळ असा आवाज करणारी.दरवाज्यावरच्या आडव्या पट्ट्यांवर पितळी बिल्ले ठोकलेले.दरवाजा आतून बंद केल्यावर त्याला सुरक्षिततेसाठी भला मोठा आडवा लाकडी अडणा खांदा लाऊन उजवीकडून डावीकडे सरकवायला लागणारा.मग सोपा.त्यावर कायम आजोबांचं बस्तान.त्यांचा पाठ टेकून बसायचा तक्क्या.समोर उतरतं शिशवी लाकडाचं डेस्क, लिखाणासाठी.कोपऱ्यावरच्या खुंटीवर त्यांचा डोक्यावरून काढलेला आणि तसाच वर्तुळाकार आकार असलेला स्वछं पांढरा रूमाल.त्याखाली त्यांचा कॉटनचा कोट.गुढघे पुढ्यात उभे ठेऊन, तक्क्याला टेकून बसलेले आणि जाजमावर दोन्ही हातांचे तळवे फिरवत, थापटत स्तोत्र म्हणत, गुणगुणत विसावलेले आजोबा-दादा.त्यांची पांघरायची हिरवी जाड लोकरीची ढाबळी.तशीच आणखी एक लाल रंगाची ढाबळी माझ्या अंगावर घालून मला त्यांच्याशेजारी झोपवणारे.झोपवण्याआधी सज्जन माणसाघरचा पोपट आणि दुर्जनाघरचा पोपट ही गोष्टं.संस्कारांचं महत्व सांगणारी.(याबरोबरच धर्म हा मुद्दा इथूनच मनावर ठसवणारी) दादांनी स्वत:च्या, माझ्या डोक्यावर चोळून चोळून लावलेलं स्वस्तिक हेअर ऑईल.लालभडक रंगाचं,उग्र सुगंध असलेलं,मोठ्या लाटांसारख्या नक्षीच्या बाटलीतलं.त्यावेळचा माझा एक लाल कोट आठवतो.कोटाच्या तळाशी दोन खिशे.त्यावर पोपट विणलेले.रात्री कंदील लाऊन समोर बसलं की सारवलेल्या भिंतींवर स्वत:चीच मोठी दिसणारी,घाबरवणारी सावली.शेणाने सारवलेल्या स्वच्छं सपाट भिंती.सोप्याची जमिनही अधून मधून, फोफडे निघताहेत असं दिसलं की सारवून घेतलेली.सारवायची बहुतेकवेळा आजीनंच.अख्खं घरच सारवायचं.दारासमोर सपाट, नंतर एक लेव्हल असलेला भला मोठा सोपा.त्यानंतरचं काळोखी माजघर, नंतरचं स्वैपाकघर.मागचं परसदार.सोप्यालगतच्या लाकडी जिन्याने वर गेल्यावर लागणारी तीन खणांची माडी.हे भाड्याचं घर!... बहुदा आजीनंच,कुणाची न कुणाची मदत घेऊन शेणानं सारवायचं… अनेकजण अजूनही गावांमधून अश्या वातावरणात रहात असतील.माझं पुढचं सगळं आयुष्य महानगरात गेलं.दोन्ही वातावरणांमधली तफावत सतत चांगलीच जाणवत रहाणारी…     

देवीचं दर्शन

रामाचं देऊळ, रामाच्या सोप्यावरचे पुराणिकबुवा आणि श्रोते, समोरचा पार, कार्तिकेयाचं देऊळ, त्यानंतरची देवळांची रांग, घाटी दरवाजा, त्या बाहेरचा परिसर हे सगळं हिंडत, अनुभवत असताना लक्ष असायचं त्या संकुलाच्या मध्यभागी.रामाचं देऊळ ते घाटी दरवाजा हा त्या संकुल परिसराचा अगदी छोटासा भाग.संकुलालाच चार दरवाजे, म्हणजेच कमानी.मध्यभागी असलेल्या अंबाबाईच्या देवळामुळे हे ठिकाण ओळखलं जातं.संकुल वगैरे हा अलिकडचा शब्द.अंबाईला (मधला एक बा सायलंट) जाऊन यितो- हा स्थानिक सार्वजनिक उदगार.दिवस सुरू झाल्यानंतरचा.माझ्या आजोळातलं पहिलं घर महाद्वार रोडच्या वांगाया बॉळात.(स्थानिक बोलण्यात च्या मधला च सायलंट आणि बो चा बॉ झालेला) त्यामुळे महाद्वारातून येताना, गुलछडी, मोगरा, सोनचाफा अश्या फुलांचे वास घेत असतानाच टाचा ऊ-ऊंचाऊन देवीचं थेट दर्शन.भक्तांना साक्षात्कारासारखा अनुभव देणारी देवळाची रचना.संक्रातीला देवीच्या चेहेरय़ावर उन्हाची तिरीप पडते तेव्हा किरणोत्सव.अशी देवळाची रचना प्राचीन काळी कशी साधली असेल?... महाद्वारातून दर्शन झाल्यावर लगेच आत जायची ओढ.मुलांना गरूड मंडपात जायची ओढ.गरूड मंडपात पळापळीसारखे खेळ.याच गरूड मंडपात निजामपुरकरबुवा(थोरले, धाकले), वठारकरबुवा यांचे किर्तन सप्ताह.मे महिन्याच्या सुट्टीत आजोळी गेल्यावर नुसता घरी काय बसून रहातोस म्हणून आजीनं या सप्ताहांना लहानपणी ढकलून पाठवलेलं.हे सगळं आठवलं ’शब्दछटा’ हा आपल्याच लिखाणावरचा एकपात्री कार्यक्रम करण्याची योजना आखल्याचं धाडस केलं आणि लोकसत्तामधे त्याबद्दल राईटअप आला त्या दिवशी मी नेमका देवळात आणि मित्राचा फोन… पुराण, प्रवचनं ऐकणं, किर्तन ऐकणं हे सगळं नंतर आयुष्यात आलेल्या नाटक, साहित्य या गोष्टींची पार्श्वभूमी होती.माझ्या आजोळी, आजीच्या रेट्यामुळे ती माझ्यापर्यंत पोहोचली.गरूड मंडपात गाण्याच्या मैफिलीसुध्दा.कोल्हापूर हे कलापूर.नामवंत गायक गरूड मंडपात, देवीच्या समोर, गणपतीच्या पुढ्यात, संगमरवरी कासव आहे त्या देवळात यायच्या पायरय़ांसमोर, आपली उपासना करतात.उपासना.कार्यक्रम नव्हे… पायरय़ा चढल्यावर आधी गणपतीचं दर्शन आणि त्या गणपतीला प्रदक्षिणा घालताना, बरोबर गणपतीच्या मागच्या कमानीच्या टोकावर डोकं ठेऊन पुन्हा अंबाबाईचं दर्शन.पुढे येऊन मग “त्या” कासवाला हात लाऊन नमस्कार.(आतापर्यंत हा असा नमस्कार का करायचा हे वडिलधारय़ांनी सांगितलेलं विसरायला झालंय.)हे सगळं करत असताना देवीवरची नजर हटत नाही हा एक चमत्कार.पुन्हा देवळाच्या रचनेतला?... पुढे सरकताना “चला चला” या खाकी कपड्यातल्या पहारेकरी वजा माणसाच्या घश्यात मुसळ घातल्यासारख्या आवाजाबरोबर गाभारय़ाआधीचा अंधार सुरू झालेला.काळ्या शार दगडातले नक्षीदार गार गार स्पर्श असणारे खांब.अखंड रचनाच कशी केली असेल असा अचंबा सतत - या खांबांना जोडणारी आडवी रचना, मुलांना सहज चालता, पळता येईल अशी.वाढता अंधार आणि गाभारा जवळ येतोय.देवीकडेच जायचं.पण मधेच डाव्या, उजव्या बाजूच्या सरस्वती, महाकाली या दोघींचं दर्शन अनिवार्य.त्यापैकी एकिकडे जाताना मधे श्रीचक्र, जमिनीवरच्या काळ्या दगडात कोरलेला यंत्राचा चौकोन.त्यावर सततचा अभिषेक.यंत्राच्या नक्षीत जमून राहिलेलं पाणी, दूध, फुलं, तांदूळ.त्यातलं उजव्या हाताच्या अनामिकेच्या टोकाला लागून जे येईल ते नाकाच्या वर आणि दोन्ही डोळ्यांच्या मधे असलेल्या खड्ड्याला लावायचं.सरस्वती, महाकाली यांच्या काळ्याशार, रोखून बघतील असे डोळे असणारय़ा मूर्ती.त्यांचं दर्शन झाल्यावर अंधारात पुन्हा अंबाबाईच्या गाभारय़ाजवळ,तिथे जय आणि विजय हे -राक्षस (इति: वडीलधारे) भीती दाखवणारे.त्यांचा एक एक हात समोर पसरल्यासारखा. प्रवेश करताना आडवा, जाडजूड, लांबलचक, खाली न बघता ओलांडताच न देणारा सोनियाचा उंबरा!तिथून जोरदार घंटानाद करून आत आल्यावर देवी आणि फक्त देवी!तिचं मनसोक्त दर्शन.पुन्हा चला चला चा मुसळ घातलेला जोरदार गजर, फुर्रर्रर्र शिट्या.अंबाबाईचा त्यावेळी चांगलाच भीतीदायक वाटणारा, न संपणारा प्रदक्षिणामार्ग.तो सुरू होतानाच येणारा अंगारय़ाचा भाजका, लगेच तोंडात टाकावा असा वाटणारा वास सर्वत्रं.वाटेत भींतींवर लिहिलेलं महालक्ष्मीस्तोत्रं.कुंकवानं भरलेल्या भक्तांच्या डोकं टेकवण्याच्या जागा.प्रदक्षणा कधी पूर्ण झाली कळलंच नाही!तीर्थाची धार उजव्या हाताच्या ओंजळीत.हाताची ओली चिमूट दगडी अंगारापात्रात.मग तीच अनुक्रमे कपाळावर आणि तोंडात.देवीचं दर्शन पूर्ण.परतीची पावलं जड… प्रचंड देवभोळेपणा संस्कारक्षम वयातच बिंबवणारी आपली संस्कृती?... हे माझ्या आयुष्यातल्या श्रींमंत अनुभवांचं एक संचित! माझं आजोळ माझ्या आठवणीत येताना फक्त स्मरणरंजन करत नाही, माझ्या मुळांकडे नेऊन मला विचार करायला लावतं… नवरात्रं सुरू झालं आहे, मला आंबाबाईच्या देवळाचे वेध लागले आहेत…

घाटी दरवाजा

कोपऱ्यात, अंधारात असलेल्या त्या कार्तिकेयाच्या देवळाबद्दल अढी मात्र कायम राहिली.कोपऱ्याबाहेर उजव्या दिशेला पसरलेली छोट्या देवळांची रांग.शेजारी शेजारी असलेल्या दुकानांसारखी.पुढे खरंच अश्या गाळ्यांमधून पेढे, फुटाणे, बत्तासे, साखरफुटाणे, हळदीकुंकू, गंध, उदबत्त्या, नारळ, ओटीचं साहित्य विकणारी दुकानं.कार्तिकेयाच्या देवळानंतरची ही रांग घाटी दरवाज्यापर्यंत.दरवाज्याअलिकडच्या रिकाम्या कमानीत देवीचा भला मोठा रथ "पार्क" केलेला.त्याला झोंबणारी, वरपर्यंत चढणारी मुलं.घाटी दरवाज्याजवळ असलेल्या त्या गाळावजा देवळांच्या भल्या मोठया एकचएक लांबलचक ओटीवर बसलेल्या बायका, मुलं, बायकांचे हास्याविनोद, खेळणारी मुलं.या ओटीच्या घाटी दरवाज्याजवळच्या टोकाला कोपऱ्यात सुरू होणाऱ्या आणि दरवाज्याच्या माथ्यावरच्या भल्यामोठया घंटेपर्यंत पोहोचवणाऱ्या दगडी पायऱ्या.वर मोठी घंटा असलेली भव्य कमान असलेला म्हणून हा घाटी दरवाजा,आम्हाला घरच्यांनी वर या घंटेपर्यंत कधीच पोहोचू दिलं नाही पण कित्येक मुलं जायची.आजी त्यांना वांड म्हणायची.अगदीच रागावलेली असली की उंडगी म्हणायची.ही भली मोठी घंटा-घाट वाजलेली मी प्रत्यक्ष कधीच पाहिली नाही.भल्या पहाटे काकडआरती होण्याआधी तिचा आवाज कधीतरी ऐकला आणि त्यापेक्षा जास्त ऐकले ते परिसरात त्या पहिल्या घाटेशी निगडीत वाक्प्रचार.घाटी दरवाज्याच्या कमानीत दोन दुकानं.समोरसमोर.पूजाविधिंसाठी साधनं, देवांच्या तसबिरी, प्रसाद वगैरेंची.इथे आलं की बाहेर काय आहे याची उत्सुकता.बाहेर एक देऊळ.त्या देवळासमोर लोखंडाची जाळी लाऊन बंद केलेली विहीर.त्यात कासव.या विहीरीचीही पूजा.देऊळ शुभ्र पांढरं.चुना लाऊन रंगवलेलं.त्या देवळाच्या भिंतीत १फूट बाय १फूट असेल अशी शंकरपाळ्यांचा आकारांची भोकं असलेली जाळी.ही जाळी, देवळाच्या दरवाजाची कडा, कळसाकडे जाणाऱ्या पायऱ्यांसारख्या रचनेच्या प्रत्येक कोपऱ्यावर असलेले छोटे दगडी चौकोन, कळसाआधीचं घुमट आणि कळसाचं टोक हे सगळं शेंदरी.देवळावरची ही शुभ्र आणि शेंदरी रंगसंगती ठसठशीत, उठून दिसणारी.या देवळाच्या आगेमागेही एक छोटसं देऊळ.ही देवळं कायम बंद असल्यासारखी.आत कधीच जाता आलं नाही.

देवळाची भीती...

पुढे कितीही मंदिरं बघितली तरी माझ्या आजोळच्या राममंदिराची मजा काही औरच.पुजारी भरपूर तीर्थ द्यायचे.त्यात पंचामृत आणि थंड पाणी.ते पिऊन उजवा हात मोठ्या माणसांसारखा केसांवरून फिरवायचा.तरीही हात ओला राहिला तर मग चड्डीला.राम,लक्ष्मण,सीतेकडे बघत बघत(पुन्हा एकदा) घंटांकडे जायचं.त्या चार-पाच घंटांमधली खणखणीत वाजेल अशी डेरेदार गट्टूचा टोल असलेली घंटा निवडायची.उड्या मा-मारून ती वाजवायची.ती वाजली की निघताना मोठ्या माणसांप्रमाणे छातीशी हात जोडून किंवा साष्टांग नमस्कार.रामाच्या देवळातनं चटकन पाय बाहेर निघायचा नाही पण बाहेर जाणंही हवंच असायचं.मग पुन्हा रामाच्या सोप्यात…सगळी मंडळी तल्लीन.बुवा तल्लीन.बुवांच्या आवाजाची पट्टी वर चढलेली.आता तो सोपा उतरावा असं वाटायला लागायचं.त्याचवेळी त्या सोप्याच्या अर्ध्या भिंतीच्या पलिकडे आई,मावशी कुणीतरी दिसायच्या.रामाचा सोपा आणि तो वडाचा भला मोठा पार यांच्या मधून वाट निघायची.या वाटेने रामाच्या देवळाच्या उजव्या बाजूला गेलं की अनेक छोट्या देवळांची रांग लागायची.या रांगेअलिकडे एक अंधारा बोळवजा कोपरा.आई-मावशीला बघून मी लगेच त्यांच्याकडे धावलो की त्या मला त्या कोपरय़ातल्या बोळवजा अंधारात एक देऊळ होतं तिथे पिटाळायच्या.मला आत जायला भीती वाटायची आणि त्या सारख्या जा!दर्शन घेऊन ये! असा आग्रह करायचा.मी म्हणायचो तुम्हीही या! त्या म्हणायच्या बायकांनी तिथे जायचं नसतं.मुलींनीही नाही…कोपरय़ातल्या त्या अंधारात दोन-तीन देवळं.एकमेकाला लागून.अंधारात जटा वाढवलेले,भस्माचे पट्टे ओढलेले,काळे काळे साधू!मी आत जायला जाम तयार नसायचो.त्यांचा आग्रह चालूच.माझी अवस्था बघून त्यांचं मला हसणं,माझी खिल्ली उडवणं.अंधार,साधू,बायकांना बंदी असलं कसलं देऊळ?...गणपतीच्या मोठ्या भावाच्या, कार्तिकेयाच्या त्या देवळाबद्दल मनात भीती राहिली.भीतीमुळे अढी.देवानं असला कसला निश्चय करायचा?स्त्रीचं तोंड न बघण्याचा?त्यानं बघायचं नाही म्हणून बायकांना बंदी?...डोक्यात प्रश्न चालू व्हायचे…

रामाचं देऊळ

मी शहाण्या मुलासारखा त्या गोष्टीतल्या… गोष्टीकडे एकाग्र होण्याचा प्रयत्न करायचो पण माझ्या नजरेचं एक अग्र आजीच्या दिशेने असायचं.हळूहळू आजीची उजवी मांडी उभी व्हायची आणि डावी मांडी आडवी.तिचं लक्ष पुराणाकडे.मग हळूच तिचा हात,हाताचं कोपर आडव्या मांडीवर रूतायचं.हाताच्या पाच सुरकुतलेल्या पण मांसल बोटात तिचा गोबरा चेहेरा टेकायचा.गोबरय़ा गालावर तर्जनी रूतली की डाव्या गालातला चेंडू नाहीसा व्हायचा.उजव्या गालातला चेंडू डब्बल!मजा वाटायची.आजी स्थिर झाली की जरावेळाने मजा संपायची.मग पुन्हा इकडे तिकडे…रामाचं देऊळ हे त्या संकुलातलं अगदी अलिकडचं,चकचकीत,लख्ख!जुनाट असं काहीही नाही.फरशी चकचकीत राखाडी रंगाची,गुळगुळीत.तिच्यावर हात फिरवत तसाच बसायचो.मग खूपच कंटाळा याय लागायचा.रामाच्या देवळातलं तीर्थ प्यावसं वाटायला लागायचं.उडी मारून घंटा वाजवावी असा फारच मोह व्हायला लागायचा.मी आजीच्या गालातल्या त्या डब्बल चेंडूकडे बघत बघत हळूच उठायचो.आज्जी गुंग.मी हळूच आत देवळात जायचो.रामाच्या देवळात आवडण्यासारखं खूप होतं.पहिलं म्हणजे लखलखीत प्रकाश.अंधार अजिबात नाही.मुख्य म्हणजे राम,लक्ष्मण,सीता यांच्या पांढरय़ाशुभ्र संगमरवरी मूर्ती.बघतच बसाव्यात अश्या.टक लावून पाहिलं की त्या हसताहेत असं वाटायचं.त्यांची नेहेमी बदलत रहाणारी रेशमी वस्त्रं!रेशमाचे गर्द लाल,निळे,जांभळे,पिवळे,हिरवे असे रंग त्या शुभ्र मूर्तींना खुलून दिसणारे.दृष्टं लागण्यासारखे.राम लक्ष्मणाच्या खांद्यावरचे धनुष्यबाण,सीतेचे दागिने,पुढ्यात हात जोडून बसलेला मारूती.असं देऊळ कुठेच असणार नाही असं मी पैजेवर सांगायचो.ठाकुरद्वारचं गोराराम मंदिर बघेपर्यंत…

गोष्टीतली गोष्टं पुढे चालू...

पुराण सांगताना गाडगीळबुवाचं गोष्टीतल्या गोष्टीची गोष्टं असं सुरू झाल्यावर आम्हा मुलांचं आजुबाजूचं निरीक्षण चालू व्हायचं… डांबरी रस्ते व्हायच्याही आधी मातीचे रस्ते होते.मळलेल्या पाऊलवाटांवर मऊ मऊ माती असायची.त्या मऊ मऊ मातीत आम्ही किड्यांची घरं आणि मग किडे शोधायचो.हातात बारीकशी काडी घेऊन.माती नाजुकपणे उकरून.हळूवार भोवरा फिरवल्याप्रमाणे त्या लहान भोकांभोवती मऊ मातीचा भोवरा किड्यांनी आधीच तयार केलेला असायचा.या घरात ’मोर’ असं नाव असलेले किडे असतात असं मोठी पोरं सांगायची.मग त्या भोकात हळूहळू ती काडी गोल गोल फिरवत ’मोरा,मोरा ये! ये!’ असं म्हणत आम्ही त्या ’मोरा’ला शोधायचो.मोर किडा सापडला की आणखी बरंच काही अनपेक्षित आणि मौल्यवान(त्या वयात तसं वाटणारं)मिळणार असायचं.मोर त्याच्या त्या घरात क्वचितच सापडायचा.मऊ मातीचे भोवरे सोडलेली भोकं मात्रं जागोजागी दिसायची… पुराणातल्या गोष्टीतल्या गोष्टींच्या गोष्टी ऐकत आत आत जाणं तसं असायचं आम्हा लहान मुलांना.मग आम्ही कुठे वर झुंबरांकडे बघतोय,देवळात कोण जातंय,कोण कोण बाहेर येतंय,देवळातली घंटा कोण कशी वाजवतंय ते बघत,ऐकत बसायचो.आणखी कंटाळा आला की आळस देताना लक्ष पाठीमागे जायचं.भला मोठा दगडी पार.भल्या मोठ्या वडाच्या झाडाखालचा.त्याच्या पारंब्या जाडजूड,लांबलचक,जमिनीवर लोळणारय़ा.चिक्कार वांड पोरं या पारंब्यांना सतत वाघळांसारखी लटकलेली.झोके घेत असलेली.वडाला लालभडक फळांचे गुच्छ.झाडाखाली,पारावर आणि त्याही खाली सिमेंट कॉंक्रीटच्या आवारावर पक्षांनी चोचून आणि अर्धवट खाऊन टाकलेल्या लालभडक फळांचा खच.त्यांचा वास.कुणीतरी बद्द झालेले घुंगरू झाडावर बसून अखंड वाजवत असल्यासारखी पक्षांची कुचकुच… ते बघत असताना माझ्या तोंडून चुकून आळस दिल्याचा आवाज निघायचा.आजीचं लक्ष जायचं.डोळे मोठे व्हायचे.मग मी शहाण्या मुलासारखा त्या गोष्टीतल्या,गोष्टीतल्या… गोष्टीकडे एकाग्र(?)होण्याचा प्रयत्न करायचो...

पुराण आणि आम्ही...

पोथीला मनोभावे हात जोडून गाडगीळबुवा पुराण वाचायला-सांगायला सुरवात करायचे.त्यानी हात जोडले रे जोडले की सगळे श्रोते एकसाथ हात जोडायचे.मोठ्यांनी हात जोडले की आम्ही लहान पोरंही हात जोडायचो.पुराणात देवाचं नाव आलं रे आलं की श्रोते लगेच हात जोडणार आणि मुलांना ती गंमत वाटून ती हसणार.पुन्हा हसणं उघड होऊ नये म्हणून धडपडताना मुलं आणखी काही मजेशीर प्रकार करणार आणि त्यांचं हसणं उघड होणार ते होणार.पुराणातली बुवा सांगत असलेली गोष्ट सरळ चालू असली की समजायची.त्यात रंगून जायला व्हायचं.त्या गोष्टीत एक गोष्टं सांगणारा आणि दुसरा ऐकणारा असायचा.ऐकणारा गोष्टीत अमुकाने अमुक का केलं?किंवा अमुकाचं असं का झालं?असं विचारायचा.त्यानं असं विचारल्यावर गोष्टीतला गोष्टं सांगणारा म्हणायचा,असंच एकदा अमुकानं तमुकाला विचारलं तेव्हा अमुकानं तमुकाला जी कथा सांगितली ती आता तुम्हाला सांगतो.असं होत दुसरी गोष्टं सुरू व्हायची.तीही चांगलीच असायची पण असं तीन-चार वेळा झालं की आम्हाला कंटाळा यायचा.कोण काय सांगतंय,ते कशाला सांगतंय तेच समजेनासं व्हायचं.खरे म्हातारे कोतारे श्रोते मात्र पुराणात रंगून गेलेले असायचे.मधनंच काहीतरी पटल्याचा सार्वजनिक हुंकार.गोष्टीतल्या विनोदावर किंवा बुवांच्या गोष्टीवरच्या मार्मिक भाष्यावर माफक सार्वजनिक हसणं.तसं इतरही बरंच सार्वजनिक चालू असायचं.वाती वळणं,माळ ओढणं,चुटक्या वाजवत बुवांना कळणार नाही अश्या आवाजात जांभया देणं आणि फारच अनावर झालेल्यांनी माना टाकणं…

देवळातलं पुराण

आजी देवळात पुराण ऐकायला निघायची.हातात भरड भरतकाम केलेल्या कापडाची बनवलेली छोटीशी पिशवी.त्या छोट्याश्या पिशवीत बसायला लागणारं सुती दीड फूटी चौरस आकाराचं पटकूर.हळदीकुंकवाची कुयरी, काळ्या सालीचे मोठे फुटाणे.देवळात सवाष्णींची भेट झाली की एकमेकींना हळदीकुंकू लावलं जायचं.पण नुसतं हळदीकुंकू नाही.सोबत कधी फुटाणे कधी पेढे कधी साखरफुटाणे द्यायचे, घ्यायचे.देवळातून परत येताना त्यात भर असायची करवंदांची-काळी मैना!-काळी काळी मैना! डोंगरची मैना!-अश्या हळ्या देणारय़ा हातगाडीवाल्यांकडून किंवा टोपलीत करवंदांचे डोंगर रचून ते विकणारय़ांकडून घेतलेल्या करवंदांची.कधी पिशवीत भर असायची टपोरय़ा जांभळांची! चैत्र महिन्यात पानात गुंडाळलेली आंबेडाळ.घरी गेल्यावर सगळ्या नातवंडांना समोर बसवून हे सगळं वाटण्याचा आजीचा कार्यक्रम असायचा… पुराण ऐकायला आम्हीही आजीबरोबर.चुळबुळ न करण्याची, आवाज न करण्याची शपथ घेऊन आणि ती सत्रांदा मोडून.मग आजी डोळे मोठे करून रागे भरायची.कधी शू:ऽऽऽ करून तोंडावर बोट ठेवून कावायची.मग आम्ही एकटक पुराण सांगणारय़ा गाडगीळबुवांकडे बघत बसायचो.जांभळा कद नेसून आसनावर बसलेले गाडगीळबुवा.आसनासमोरच पुराण ठेवण्याचा लाकडी स्टॅंड, फुलीच्या आकाराचा.मखमली सॅटीनच्या पिवळ्या किंवा जर्द लाल फडक्यात बांधलेली पोथी त्या स्टॅंडवर ठेवलेली.गाडगीळबुवा वयस्कर, उघडे, अंगावर रेशमी उपरणं.त्यातनं दिसणारे त्यांच्या अंगावरचे पांढरे केस आणि जानवं.डोक्यावर चांगलंच टक्कल.कधी त्यावर जांभळा रेशमी रूमाल बांधलेला.गाडगीळबुवांची भीती वाटायची.त्यांचे डोळे निळे, निळ्या बुबुळांच्या कडा वयोमानाप्रमाणे चांगल्याच पांढरय़ा झालेल्या.जाड रिंग पांढरी.भुवया पांढरय़ाफेक, वाचता वाचता मान वर करून प्रतिसादासाठी श्रोत्यांकडे बघताना हे वैशिष्ट्यपूर्ण डोळे श्रोत्यांवर रोखल्यासारखे आणि म्हणूनच आम्हा मुलांना भीतीदायक वाटणारे.बुवांना सततची सर्दी.पुराण सांगता सांगता नाक अनावर झालं की पंच्याच्या रूमालात खुपसून छीं:ऽऽऽ… त्याना सतत तपकीर ओढायची सवय.पिनड्रॉप सायलन्स ठेवायची जबाबदारी आमच्यावर म्हणून टेन्शनही खूप यायचं.साधं शिंकायचं, खोकायचं तरी दहादा विचार करावा लागे…

माझं आजोळ...

गाडगीळबुवा पुराण सांगायचे.त्यांच्यासाठी एक लाकडी आसन होतं.वर कमानीचा आकार असलेली तीन फुटी पाठ.बसायला बसमधे तीन जणांची सीट असते तेवढी लाकडी सीट.हे आसन बंद करता यायचं.फोल्डिंग.फोल्डच्या ठिकाणी खिडकी उघडून लावतात तसल्या कड्या.लाकडी सीट किंवा पाठ टेकायचा लाकडी भाग फोल्ड करायचा असेल तर मागून बिजागिरी.आसन दिवसभर रिकामं.आम्ही मुलं त्यावर हात फिरवून घ्यायचो.बसून घ्यायचो.मऊ गुळगुळीत चकचकीत पॉलिश केलेलं ते आसन रामाच्या देवळाच्या बाहेर,व्हरांड्यात होतं.अनेक म्हातारय़ा आणि काही म्हातारे संध्याकाळी पुराण ऐकायला रामाच्या देवळाबाहेर जमायचे.सगळ्या म्हातारय़ा नऊवारीत, म्हातारे धोतर, सदरा, कोट, टोपी घालून.बायकांमधल्या एक चतुर्थांश ते निम्म्या बायका लालभडक आलवण नेसलेल्या.तोंडाची बोळकी झालेल्या.भीतीदायक वाटणारय़ा.कुणाच्या हनुवटीवर दोन-तीन लांबलचक केस.कुणाला चक्कं दिसतील इतक्या मिश्या.रोखून बघताहेत असं वाटणारे डोळे.डोक्यावरचा पदर सतत खाली ओढणं आणि सरकवत रहाणं.पदराचं पन्हाळं सतत कपाळावर आल्यामुळे डोळे आणखी भेदक वाटणारे.बागुलबुवा आला रे आला म्हणून घाबरायला व्हायचं त्यातली कुणी समोरून येताना.त्यातल्या काही स्मार्ट.पदर कानामागे अडकवून व्यवस्थित.खूपच वय झालेल्या काहींच्या बसल्याजागी विचित्र हालचाली.तोंडांच्या.हातापायांच्या.बोटांच्या.त्या हालचालींवर वयोमानामुळे त्यांचं नियंत्रण गेल्यासारख्या.हा काय प्रकार?ह्याच अश्या का?असे प्रश्न लगेच मनात.मग आम्ही सतत त्यांच्या डोक्यावरच्या पदरावर टपून बसणं.खरंच केस आहेत की नाही यांना?या म्हातारय़ांच्या डोक्यावर केसंच नसतात असं घरातून सांगितलं गेलेलं तोपर्यंत.मग उत्सुकता.टक्कल आहे?की नुसतेच खुंट?... पुढे अनेक वर्षांनी जेव्हा कळलं केशवपनाचं वगैरे, अंगावर सरसरून काटाच आला!भयंकर करूण वाटायला लागल्या सगळ्या.मग घरच्या बोलण्यात बोडक्या म्हणून उल्लेख आला त्यांचा की प्रचंड खटकायचा.मोठे होत गेलो तश्या त्या नाहीश्याच झाल्या… माणसावेगळा कुणी विचित्र प्राणी आहे असं वाटायचं त्या वावरत असताना. म्हातारपणामुळे,परिस्थितीमुळे बरय़ाचश्या कंबरेतून वाकलेल्या.म्हातारपणामुळे शरीराला विचित्र ठिकाणी विचित्र बाक आलेले.माणसावेगळा कुणी विचित्र प्राणी.माणसानंच आपल्यातून वेगळा काढलेला… लहानांना अप्रूप.मोठ्यांच्या त्या खिजगिणतीतही नसल्यासारख्या… तर अश्या त्या म्हातारय़ा,म्हातारे पुराण ऐकायला जमणारे.रामाच्या व्हरांड्यात-रामाच्या पायरीवर.ठसठशीत कुंकू लावलेल्या माझ्या आजीसारख्या बायकाही बरय़ाच त्यात.कपाळावर आधी रूपयाएवढं गोल मेण लावायचं.फणेरपेटी उघडल्यावर तिच्या झाकणामागच्या आरश्यात बघत हे मेण नीट लावून झालं की त्या मेणावर आरश्यात बघत बघतच कोरडं लालभडक कुंकू चेपायचं.लालभडक गोल सूर्यासारखा होईपर्यंत.रोज देवळात पुराणाला जायच्या आधी तयारी करताना फणेरपेटी म्हणजे सखीच.त्यात केसांना लावायच्या पिना, आकडे, मेणाची डबी, कुंकवाची डबी, फण्या दोन-तीन प्रकारच्या, त्यात केसातली जनावरं शोधणारी एक… फणेरपेटीचं झाकण उघडलं की झाकणाच्या आतल्या बाजूला असलेल्या आरश्यात डोकावण्यासाठी नातींची गर्दी.झाकण उघडलं की खोबरेल तेलाचा येणारा कधी खरपूस कधी कुबट असा वास… नाती तेलात लिडबिडलेल्या फण्या उचलण्यासाठी घाई करणारय़ा… घाई नटायची, घाई आजीबरोबर पुराणाला जायची…